دعوت قرآن به تحقیق و مطالعه در طبیعت

آیاقرآن کریم تنهاراه تحقیق در الهیات را مطالعه در طبیعت می داند و راه دیگری را به رسمیت نمی شناسد یا چنین نیست ؟

... سخن در ایننیست که آیا بشر قادر است پا از تعلیمات اولیاء وحیفراتر بگذارد یا نه ؟ معاذ اللهفراتری وجود ندارد ، آنچه به وسیله وحی و خاندانوحی رسیده است آخرین حد صعود و کمالمعارف الهی است ، سخن در استعداد عقل واندیشه بشری است که می تواند باارائه اصول و مبادی این مسائل ، سیر علمی وعقلی بکند یا نه ؟

اما مساله دعوتقرآن به تحقیق و مطالعه در طبیعت ووسیله بودن طبیعت برایشناختن خدا و ماوراء طبیعت . در اینکه توجه دادنفکر بشر به طبیعت و پدیده های خلقتبه عنوان آیات معرفت الهی یکی از اصولاساسی تعلیمات قرآن است و قرآن اصرارو ابرام فوق العاده دارد که مردم ، زمینو آسمان و گیاه و حیوان و انسان راکاوش کنند و مورد جستجوی علمی قرار دهندجای سخن نیست ، و در اینکه مسلمین در اینراه آن طور که شایسته بود گامبرنداشتند باز جای شک نیست .

شاید علت اصلیاین کندی همان فلسفه یونان بود کهقیاسی و تعقلی محض بود و حتیدر طبیعیات هم از این روشاستفاده می کرد ، البته همان طور که تاریخ علوم گواهیمی دهد دانشمندان اسلامیروش تجربی را مانند یونانیان به کلیبه دور نیفکندند ، مسلمین مبتکرو مخترع اولیروش تجربی به شمار می روند ، اروپابرخلاف آنچه معروف شده است مبتکر این روش نیستبلکه دنباله رو مسلمین است .

(سیری در نهج البلاغه، ص 63-62)

نهجالبلاغه و معارف عقلی قرآن

... اهتمام عظیم قرآن به مطالعه در مخلوقات زمینی و آسمانی ،آیا به این صورت است که هر گونه راه دیگر را باطل شناخته است ؟ یا قرآن همچن انکه مردم را به مطالعه " آیات " خدا دعوت کرده است به نوعی دیگر تفکر نیز دعوتکرده است ؟ اساسا ارزش مطالعه در مخلوقات و آثار آفرینش از نظر کمک به معارفی که مطلوب قرآن است و در این کتاب بزرگ آسمانی بدان ها اشاره یا تصریح شده است چقدر است ؟

حقیقت این استکه میزان کمکی که مطالعه در آثار آفرینش می تواند بکندنسبت به مسائلی که صریحا قرآن کریمآنها را عنوان کرده است اندک است . قرآن مسائلی در الهیات مطرح کرده کهبه هیچ وجه با مطالعه در طبیعت وخلقت قابل تحقیق نیست .

ارزش مطالعه درآثار آفرینش این قدر است که به روشنی ثابت می کندقوه مدبر و حکیم و علیمی جهان راتدبیر می کند، آئینه بودن جهان از نظر حسی و تجربی همین اندازه است که طبیعت ماورائیدارد و دست توانا و دانائی کارخانه جهان را می گرداند.

ولی قرآن برای بشربه این اندازه قانع نیست که بداند دست توانا ودانا و حکیم و علیمی جهان را ادارهمی کند…

اولین مسالهاساسی که مطالعه آثار آفرینش به تنهائی قادر به جواب گوئی آننیست واجب الوجود بودن ومخلوق نبودن خود آن قدرت ماوراءطبیعی است . آئینه جهان حداکثر این است کهنشان دهنده دست توانا و دانائی استکه جهان را می گرداند اما خود آن دست چهحال و وضعی دارد ؟ آیا او خودمسخر دست دیگری است ، یا قائم به ذات است .

اگر مسخردست دیگری است آن دست دیگر چگونه است ؟ هدف قرآن تنها این نیست که بدانیم دستی داناو توانا جهان را می گرداند ، هدف اینست که بدانیم گرداننده اصلی " الله " است و " الله " مصداق لیس کمثله شی ءاست ، ذات مستجمع کمالات است، و به عبارت دیگرکمال مطلق است ، و به تعبیر خود قرآن " « له المثل الاعلی »" است .

مطالعهطبیعت چگونه می تواند ما را با چنینمفاهیمی آشنا سازد ؟

مساله دیگروحدت و یگانگی خداوند است قرآن این مسالهرا به صورت استدلالی طرح کرده است و با یک "قیاس استثنائی " ( به اصطلاح منطق ) مطلب را ادا کرده است . برهانی که اقامه کرده همان است کهفلسفه اسلامی آن را " برهان تمانع " می خواند . گاهی از طریقتمانع علل فاعلی واردشدهاست : " « قل لو کان فیهما الههالا الله لفسدتا »" ( انبیاء/22) و گاه از طریق تمانععلل غائی : " « ما اتخذ الله منولد و ما کان معه من اله اذا لذهب کل اله بما خلقو لعلی بعضهم علی بعض »" ( مؤمنون/91 ) در آن بحث کرده است.

قرآن هرگز معرفتبه یگانگی خدا را از طریق مطالعه در نظام خلقت موجودات بدان سان که اصل معرفتبه خالق ماورائی را از آن راه تاکیدکرده ، توصیه نکرده است . و چنین توصیه ای صحیح نبوده است . ...

در قرآن بسیارمسائل دیگر مطرح است : از قبیل کتب علوی ، لوح محفوظ ،لوح محو واثبات ، جبر و اختیار ، وحی و اشراق وغیره که هیچکدام ازآنها از طریق مطالعه حسیمخلوقات قابل تحقیق نیست .

قرآن این مسائلرا قطعا به عنوان یک سلسله درس هاالقا کرده است و از طرفیتدبر در این درس ها را با آیاتی از قبیل : « افلا یتدبرون القرآن ام علی قلوباقفالها . کتاب انزلناهالیک مبارک لیدبروا آیاته ». - توصیهو تاکید کرده است . ناچار راهی را برایوصول به این حقایق معتبر می دانستهاست و به عنوان یک سلسله مجهولات درک نشدنیالقا نمی کرده است .

دایره مسائلیکه قرآن در زمینه مسائل ماوراء الطبیعه مطرحکرده است بسیار وسیع تر از آن است که مطالعه درمخلوقات مادی بتواند جوابگویآنهاباشد . همین ها سبب شد که مسلمانانگاهی از طریق سیر و سلوک روحی و گاهی از طریق سلوک عقلی و فکری دنبال اینمسائل را بگیرند .

...محرک و الهام بخش علی ( ع ) در طرح مسائلی که ... بدان ها اشاره کردیم تنها و تنهاتفسیر قرآن مجید است ، اگر علی ( ع ( نبود شاید برای همیشه معارف عقلی قرآن بدون تفسیرمی ماند.

(سیری در نهج البلاغه، ص 68-64)