درسى که از فصل بهار باید آموخت

میل به تنوّع و تجدّد

انسان حالتى دارد که از یکنواختى ملول مى شود،طالب تجدّد و تنوّع است.

تجدّد و نوخواهى، احتیاجى است در وجود بشر.امّا اینکه رمز این کار چیست، چرا بشر در کمال اشتیاق چیزى را طلب مى کند و همینکه به او رسید از شدّت و هیجانش کاسته مى شود، کم کم به سردى و خستگى و احیاناً بهتنفّر و انزجار منتهى مى شود، مطلبى است که امشب نمى خواهم وارد بحث آن بشوم.

بعضى گمان مى کنند که این خصیصه، ذاتى بشراست. بشر همیشه مشتاق و آرزومند چیزهایى است که ندارد. داشتن، مدفن عشق و علاقه و خواستناست. امّا بعضى دیگر نظر دقیق ترى دارند. مى گویند اگر واقعاً چیزى مطلوب غریزى و ذاتىبشر باشد، ممکن نیست که وصال او را سرد و افسرده کند. در نهاد و غریزه بشرمعشوق و محبوبىکامل تر و عالى تر است؛ محبوبى که کمال لا یتناهى است. به دنبال هر محبوبى که مى رود،در حقیقت، نشانى از محبوب اصلى و واقعى خود در او مى بیند و به گمان محبوب اصلى بهسراغ او مى رود، امّا پس از وصال چون خاصیّت آن محبوب اصلى را در او نمى بیند و احساسمى کند که این موجود قادر نیست خلأ وجودى او را پر کند، به سراغ محبوبى دیگر مى رود،و همین طور ... مگر آنکه روزى به محبوب اصلى و حقیقى خود نائل گردد؛ آن وقت به کمالواقعى خود که اتّصال به کمال لا یتناهى است، خواهد رسید و در بهجت و سعادت کامل غرقمى گردد و براى همیشه آرام مى گیرد و دیگر خستگى و افسردگى و کسالت در او راه نمى یابد(ألا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلوبُ) «1».قرآن کریم درباره بهشت مى فرماید: «لا یَبْغونَعَنْها حِوَلًا» «2» یعنى این تفاوت میان نعمت هاى آخرت و این دنیا هست که در این دنیاانسان طالب تحوّل و تغیّر است، امّا در آخرت طالب تغیّر و تحوّل و نو شدن و عوض شدننیست.

به هر حال، مسلّماً انسان در این دنیا طالبتجدّد و تنوّع است. تجدّد موجب انبساط و شکفتگى خاطر مى گردد، خصوصاً اگر آن تجدّدو تنوّع در جهت حیات و تازگى زندگى باشد. تجدّد و تنوّع، کدورت و ملال را از خاطر مى زداید.

هر زمان نو صورتى و نو جمال تا ز نو دیدن فرو میرد ملال

در تشریع نیز این نکته رعایت شده، در هفته، روزىو در سال، ماهى براى عبادت اختصاص داده شده است؛ یعنى تشریع به بدرقه تکوین رفته است.روز جمعه در هفته، و ماه رمضان در سال، اوقات تجدید حیات معنوى و زدودن خاطر از ملال هاو کدورت هاى مادّى است. در حدیث است:

لکلّ شى ء ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان«3».

هر چیزى بهار و فصل تجدید حیاتى دارد؛ بهارو فصل تجدید حیات قرآن در دل اهل ایمان، ماه رمضان است.

على (ع) مى فرماید:

تعلّموا القرآن فإنّه ربیع القلوب «1».

قرآن را بیاموزید که بهار دلها قرآن است.

بهار طبیعى را خورشید به وجود مى آورد کهپس از مدّتى دورى و فاصله، با اشعّه گرم خود طبیعت مرده را زنده و زمین خفته را بیدارمى کند؛ و بهار معنوى را خورشید تابنده قرآن در دل هاى مرده و روح هاى افسرده ایجاد مى کند.هم از فرصت بهار معنوى باید استفاده کرد و هم از فرصت بهار طبیعى. رسول اکرم (ص) دربارهبهار معنوى- یعنى ماه مبارک رمضان- فرمود:

فاسئلوا اللَّه بنیّات صادقة و قلوب طاهرةأن یوفّقکم لعبادته و تلاوة کتابه «2».

از خداوند با نیّت هاى جدّى و راستین وبا دل هاى پاک بخواهید که توفیق بندگى و تلاوت کتاب الهى به شما عنایت کند.

سهم انسان از فصل بهار

در قرآن کریم مکرّر از این تجدید حیاتىکه براى زمین رخ مى دهد یاد شده ولى به عنوان یک درس و تعلیم و به عنوان راهنمایى بشر،که از این فصل چه استفاده اى باید بکند و چه الهامى باید بگیرد.

هر یک از فرزندان زمین از گیاهان و حیواناتو انسان از این فصل حیات بخش سهمى و حقّى دارند: گلها و سبزه ها در این فصل خود رابه کمال رشد مى رسانند، به حدّ اعلى جمال خود را طراوت مى دهند؛ اسب و گاو و گوسفندخود را به آب و علف مى رسانند، خود را فربه مى سازند، جست و خیزى مى کنند؛ انسان هماز آن جهت که انسان است، عقلى دارد و فهمى، دلى دارد و احساساتى و عواطفى، او هم ازاین فیض عام سهمى دارد. سهم انسان چیست؟

براى بعضى از مردم فصل حیات بخش بهار الهامدهنده است، درس است، آموزنده است، نکته ها و رمزها و حقیقت ها در مى یابند. امّا متأسّفانهاستفاده بعضى دیگر از افراد از حدّ استفاده یک حیوان تجاوز نمى کند. حاصل بهره آنهااز این تجلّى با شکوه خلقت، شکم پرکردن و عربده کشیدن و بد مستى کردن و سقوط در منتهادرجه حیوانیّت است. آنها در این فصل الهام مى گیرند امّا نه از این فصل بلکه از صفاتو ملکات پلید خودشان؛ الهام مى گیرند امّا چه چیز الهام مى گیرند؟ جنایت و آدمکشى، فحشاء و فساد اخلاق، شکستن قیود و حدود انسانى.

آیا این منتهاى بدبختى نیست که محصول رسیدنایّامى به این لطف و صفا و طراوت، تیرگى دل و تاریکى روح و قساوت قلب باشد؟ آرى، هرکسى بر طینت خود مى تند.

به هر حال، فصل بهار فصل تجدید حیاتو زندگى از سر گرفتن زمین ماست؛ فصل نشاط و خرّمى زمین است؛ فصلى است که زمین در شرایطتازه و جدیدى قرار مى گیرد و مستعد مى شود که بزرگترین موهبت هاى الهى یعنى حیات و زندگىبه او افاضه شود.

در قرآن کریم از این حالت زمین، از اینتجدید حیاتى که براى این موجود رخ مى دهد، مکرّر یاد شده. در حدود پانزده بار و شایدبیشتر در قرآن کریم به این موضوع اشاره شده، ولى به عنوان یک درس و یک تعلیم و یک حکمتآموختنى.

بیست گفتار/ شهید مرتضی مطهری